Δεν θα σας αφήσω να μου δυσφημίζετε τον πόλεμο. Λένε ότι αφανίζει τους αδύναμους, αλλά αυτοί και στην ειρήνη πάνε κατά διαόλου.
Μπέρτολτ Μπρεχτ «Η Μάνα κουράγιο και τα Παιδιά της»
του B.C
Ο Μπέρτολτ Μπρεχτ είναι ένα σημαντικό κεφάλαιο της ιστορίας που παραμένει εξαιρετικά επίκαιρο και σε καμία περίπτωση δεν ανήκει στο παρελθόν. Δεν είναι ένα «κεφάλαιο» της ιστορίας του θεάτρου προς μουσειακή κατανάλωση, ούτε ένας κλασικός συγγραφέας που επιβιώνει χάρη στην πρωτοτυπία του στο γράψιμο. Ο Μπρεχτ παραμένει μια ανοιχτή πληγή μέσα στον αστικό πολιτισμό· μια διαρκής ενόχληση σε μια καπιταλιστική κοινωνία που κάνει τα πάντα για να κρύψει τη βία των υλικών της θεμελίων. Η γέννησή του, στις 10 Φεβρουαρίου 1898, συμπίπτει ιστορικά με την είσοδο του καπιταλισμού στον αιώνα των παγκόσμιων σφαγών, των ολοκληρωτικών ιμπεριαλιστικών πολέμων και της γενικευμένης εμπορευματοποίησης της ζωής. Μέσα από το έργο του επιχείρησε να δώσει μια καλλιτεχνική αλλά και θεωρητική απάντηση σε αυτήν τη συνθήκη. Ακριβώς γι’ αυτό ο Μπρεχτ υπήρξε ενοχλητικός τόσο για την αστική τάξη όσο και για εκείνες τις εκδοχές του «υπαρκτού σοσιαλισμού» που ήταν εικόνα της παλινόρθωσης της καπιταλιστικής εξουσίας με «κρατικό έλεγχο». Μέσα στο έργο του δεν θα συναντήσουμε ήρωες, ούτε εξιδανικευμένες μάζες. Το προλεταριάτο του Μπρεχτ δεν είναι αγιοποιημένο, αλλά κουβαλά όλες τις αντιφάσεις που γεννά η καπιταλιστική κοινωνία. Το έργο του είναι μια επιτομή της διαλεκτικής,
Οι ήρωες στα έργα του Μπρεχτ δεν αποτελούν τους φορείς κάποιων αφηρημένων αρετών, ούτε είναι προπαγανδιστικά παραδείγματα ενός είδους ηθικής ανωτερότητας. Είναι απλοί άνθρωποι, ιστορικά προσδιορισμένοι, από τον συγγραφέα. Παραμένουν παγιδευμένοι μέσα στις πολύπλοκες σχέσεις της καπιταλιστικής εξουσίας και της εκμετάλλευσης. Οι πολλαπλοί συμβολισμοί είναι συχνά πολύ έντονοι στο σύνολο του έργου του. Η Μάνα Κουράγιο [1], για παράδειγμα, δεν συμβολίζει μονάχα μια τραγική ηρωίδα αλλά ένα γενικότερο κοινωνικό σύμπτωμα, όπως όμως και ο Γαλιλαίος του Μπρεχτ [2] δεν είναι ένας «μάρτυρας της αλήθειας» αλλά ένας έκπτωτος διανοούμενος που συντρίβεται από τον φόβο. Ο Μακήθ δεν αποτελεί μια εξαίρεση, αλλά περιγράφει την ωμή αλήθεια μιας κοινωνίας όπου το έγκλημα και η επιχείρηση υπακούν στην ίδια λογική [3].
ΟΙ εμπειρίες του στην εξορία, ο ναζισμός, η αντικομμουνιστική υστερία που έφερε ο μακαρθισμός, η εμπειρία της Αμερικής γενικότερα, αλλά και η επιστροφή στο ανατολικό Βερολίνο, ήταν μονάχα κάποιες από τις ιστορικές εμπειρίες που συναντάμε στο έργο του. Ο Μπρεχτ κατανόησε όσο κανένας άλλος ότι ο καπιταλισμός δεν είναι μόνο ένα οικονομικό σύστημα, αλλά ένα σύνολο κοινωνικών σχέσεων, εκεί που παράγονται όλα τα δεινά για τον σύγχρονο άνθρωπο, τέτοια είναι ο πόλεμος, ο φασισμός και η ιδεολογία.
Ο Μπρεχτ επίμονα υποστήριζε ότι «η αλήθεια είναι συγκεκριμένη και όχι αφηρημένη έννοια». Αυτή του η άποψη συνοψίζει τη μαρξιστική του αντίληψη γενικότερα. Δεν υπάρχει καμία ηθική που να πραγματώνεται έξω από τις υλικές συνθήκες, ούτε υπάρχει ουδέτερη τέχνη έξω από τις κοινωνικές σχέσεις που παράγει το κεφάλαιο. Απαιτεί το θεατρικό του έργο να γίνει ένα εργαλείο για την ταξική αυτοσυνείδηση του προλεταριάτου.
Στις μέρες μας, στον κόσμο της οργανωμένης δυστυχίας που παράγει ο πολιτισμός, η προσωπική ευθύνη για την ατομική αποτυχία, όπως και η καπιταλιστική εκμετάλλευση παρουσιάζονται ως μονόδρομος, ως η «φυσική τάξη πραγμάτων». Μέσα σε αυτή την συνθήκη, ο Μπρεχτ παραμένει επίκαιρος ακριβώς επειδή δεν προσφέρει καμιά παρηγοριά στους καταπιεσμένους, αλλά υπενθυμίζει ότι το πρόβλημα δεν είναι η κακή διαχείριση του κόσμου, αλλά ο ίδιος ο κόσμος όπως είναι οργανωμένος. Το καθήκον της τέχνης είναι να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε πως αυτός ο κόσμος μπορεί να αλλάξει.
Ο Μπρεχτ μπορεί να γεννήθηκε πριν 128 χρόνια, αλλά το έργο του συνεχίζει να περιγράφει το παρόν γιατί η ταξική κοινωνία απαιτεί την αμείλικτη κριτική μας, γιατί στο μέλλον, όποια απόπειρα για την χειραφέτηση του ανθρώπου και αν γίνει, θα πρέπει να αποδεσμευτεί από οποιαδήποτε αυταπάτη· να αποτελέσει συνειδητή ρήξη με το υπάρχον.
Παραπομπές
[1] Το θεατρικό έργο του Μπρεχτ «Η Μάνα Κουράγιο και τα παιδιά της» κυκλοφορεί στα ελληνικά από διάφορες εκδόσεις. Ωστόσο, μια από τις καλύτερες μεταφράσεις του έργου εκτιμούμε ότι είναι αυτή του Γιώργου Δεπαστα για τις εκδόσεις Κάπα. Το επίμετρο της έκδοσης έγραψε ο Νικίτα Μιλιβόγεβιτς
[2] Περισσότερες πληροφορίες για το έργο του Μπρεχτ «Η ζωή του Γαλιλαίου» https://estamou.blogspot.com/2012/04/blog-post_25.html .
[3] Δείτε τους στοίχους εδώ: https://www.artsandthecity.gr/stixoi/%CE%BF-%CE%BC%CE%B1%CE%BA-%CE%BF-%CE%BC%CE%B1%CF%87%CE%B1%CE%B9%CF%81%CE%BF%CE%B2%CE%B3%CE%AC%CE%BB%CF%84%CE%B7%CF%82/
